Vernar om dei kulturhistoriske eigedommane til staten

Tema: Kulturminnevern

Bygdø Kongsgard

Statsbygg har ansvar for å forvalte over 400 statlege bygningar og anlegg som kan vere verneverdige. Korleis ein best mogleg skal forvalte og utvikle desse bygningane, er ei stadig utfordring og eit satsingsområde.

Statsbygg tek no føre seg alle dei kulturhistoriske eigedommane sine. Dette arbeidet er eit ledd i prosjektet Statens kulturhistoriske eigedommar, som for første gong vil gje ei samla oversikt over eigedommane til staten og klassifisere dei som verneverdige eller ikkje.

Finansdepartementet

Landsverneplanar
Staten eig ei mengd eigedommar frå ulike epokar og mange av dei har stor økonomisk og kulturhistorisk verdi. Bygningane er også viktige når vi skal fortelje historia om den norske staten. På nettstaden til prosjektet heiter det: «Intet bygg er for anonymt, lite eller stygt, hvis det dokumenterer en viktig side ved statens historie.»
Førre gongen dei statlege eigedommane blei registrerte og dokumenterte, var i årbøkene til Fortidsminneforeningen for 1933 og 1934. Den gongen blei det vedteke at eigedommane ikkje skulle fredast etter kulturminnelova, men handsamast som administrativt freda bygningar i statleg eige. – I ettertid kan vi seie at dette kanskje ikkje var den beste løysinga, seier avdelingsdirektør Kjersti Vetlejord Børø i Statsbygg.
– Eigedommane har lege under ei rekkje ulike etatar med varierande kunnskap om kulturminnevern. Staten har fram til no nyleg heller ikkje hatt nokon einskapleg politikk for korleis ein best skal forvalte bygningane.
Det blir no utarbeidd landsverneplanar i dei ulike sektorane og etter kvart skal det også utarbeidast forvaltingsplanar for kvar einskild eigedom.
– Ut frå faglege vurderingar skal vi avgjere om bygningane, med tilhøyrande uteareal, anten bør fredast etter kulturminnelova eller bevarast etter plan- og byggingslova, og korleis dei skal forvaltast.
– Landsverneplanane vil synleggjere historia i dei einskilde sektorane, avklare kva som skal vernast, og leggje grunnlaget for god eigedomsforvalting, seier Børø.

Austråttborga

Auka kunnskap
Statsbygg har alltid hatt kulturminne i porteføljen sin, som mellom anna omfattar symbolbygg som Bygdø Kongsgard, Austråttborga og Finansdepartementet.
– Vi har vesentleg erfaring på området, og det er eit mål for Statsbygg å bli eit førebilete for andre når det gjeld forvalting og utvikling av kulturminne i statleg eige, seier Børø. Statsbygg har derfor peikt ut dette som eit satsingsområde og ønskjer å styrkje kompetansen ytterlegare. Ho vedgår likevel at det å verne fleire statlege bygningar kan by på utfordringar for både Statsbygg, som forvaltar dei, og leigetakarane.
– Drift og vedlikehald skal normalt bli dekt gjennom husleiga, og utgiftene som er knytte til kulturhistoriske eigedommar, kan i somme høve bli høgare enn for moderne bygningar. I slike tilfelle må vi finne ordningar som gjer at leigetakarane ikkje lir økonomisk fordi dei nyttar eit verneverdig bygg, og ikkje minst sikre at dei får kjennskap til kva føremon det å halde til i slike bygningar fører med seg, som mellom anna innsikt i historia til arbeidsplassen, høve til profilering og så vidare, seier Børø.
– Det er trass alt i alle si interesse at bygga er i bruk. Det er det beste vernet vi kan gi dei.

Utvida fagseksjon
Kjersti Vetlejord Børø leier fagseksjonen for kulturminnevern i Statsbygg. Seksjonen, som blir utvida frå fem til ni personar, skal yte kulturminnefagleg rådgiving innan alle ansvarsområda til Statsbygg, som arealplanlegging, utviklings- og byggjeprosjekt og forvalting, og drift og vedlikehald av kulturhistoriske eigedommar. Det er også denne seksjonen som har ansvaret for å utarbeide landsverneplanar, både for Statsbygg sine eigne eigedommar og for eigedommar som andre statlege etatar eig. Børø understrekar likevel at styrken til Statsbygg, når det gjeld forvalting og utvikling av kulturminne, ligg i den breie fagkompetansen og at alle delar av verksemda medverkar i dette viktige arbeidet.

Høgskolen Stord/Haugesund

Verneverdig høgskole
Éin av dei kulturhistoriske eigedommane til Statsbygg er Campus Rommetveit på Stord, ein del av Høgskolen Stord/Haugesund, som blei etablert i 1994. Men historia går betydeleg lenger tilbake i tid. Stord Seminar, ei av dei eldste lærarutdanningane i Noreg, blei etablert på Tyse Prestegard i 1839, eit steinkast sør for høgskolebygningane vi finn på Rommetveit i dag.
I 1866 flytta Seminaret ned til Rommetveit, og her held skolen framleis til. Det er eit vakkert område som ligg ned mot fjorden, med fjell i alle synsretningar. Fleire av bygningane som blei reiste den gongen skolen var ny, er framleis i bruk. Gjennom åra har det dessutan vore fleire rundar med bygging, ombygging og modernisering, noko som gjer høgskoleområdet til ein unik katalog over byggjeskikk i ulike tidsepokar. Det er dette som gjer skolen verneverdig, meiner Statsbygg, men for brukaren fører denne statusen med seg ei blanding av ærekjensle, uvisse og forventing.

Ønskjer kunnskap
– Vi er stolte av dei gamle bygningane, men føler at vi har mangla kunnskap om korleis vi skal ta vare på dei på riktig måte, seier Harald Kvinge, økonomisjef og driftsansvarleg ved skolen. – Vi skjønar at det ikkje berre er å gå i gang med målarspann og pensel, men vi er usikre på korleis vi skal rehabilitere bygningane. Nettopp derfor blir det bra å få ein forvaltingsplan for heile høgskolen og kyndig rettleiing frå Statsbygg.
Kvinge viser rundt i det som var hovudbygningen i 1866, og som i dag er administrasjonsbygget til skolen. På 1990-talet fekk det gamle bygget eit stort tilbygg med glastak, ei løysing som truleg er funksjonell, men også kontroversiell. – Vi har vent oss til det, men det er delte meiningar om kor vellykka det er, seier Kvinge. Han vedgår at han er meir konservativ av natur og gjerne ser at bygningane blir tilbakeførte til slik dei såg ut då dei var nye.
– Men eg forstår jo at det kan vere vanskeleg. Behov og krav endrar seg og vi kan ikkje drive høgskole i eit museum. Mellom anna må vi no tilpasse bygningane til prinsippa for universell utforming slik at dei er tilgjengelege for alle. Det er ikkje lett med gamle hus. Nettopp derfor er det så viktig at vi får kyndig rettleiing i korleis vi skal ta vare på dei, og at vi får ein plan for heile området.

Kva skal vi ta vare på?
Ein stor del av bygningsmassen er frå 1960-talet, då talet på studentar auka kraftig. På denne tida blei også fleire av dei eldste bygningane moderniserte på ein måte som ikkje ivaretok dei kulturhistoriske verdiane vi ser i dag. Eit døme er gymnastikkbygningen, som var oppført i 1922 for å tene som både gymnastikksal og konsert- og teaterscene. På slutten av 1960-talet blei scena brutalt riven, og bygningen blei endra til ein rein gymsal med linoleumsgolv, ribbevegger, bommar og klatretau.
– No er han gammaldags. Skal gymsalen tilfredsstille dagens krav, må vi gjere noko med han. Men kva? spør Kvinge retorisk. – Skal vi forsøkje å tilbakeføre interiøret til slik det var i 1922, eller til slik det var på 1960-talet? Eller skal vi modernisere bygningen heilt innvendig og berre ta vare på eksteriøret slik det var? Det er slike spørsmål vi må ta stilling til når vi lagar ein forvaltingsplan for skolen. Vala vi tek, får også innverknad for kva vi kan bruke lokalet til. Skal det brukast som gymsal, eller er det betre eigna til kulturføremål som teater og musikk? Dei same problemstillingane gjeld fleire av bygningane på området, seier han.
Skaper identitet Kvinge meiner høgskolen kan gjere fullt ut bruk av både den vakre plasseringa og dei unike kulturhistoriske verdiane når dei skal konkurrere om studentane.
– Bygningane og heile anlegget er med på å gi skolen identitet og særpreg. Eg håper vi skal greie å skape ei felles forståing blant elevane og lærarane på skolen om verdien av å ta vare på dei beste kvalitetane ved bygningane, seier han.
– Eg ønskjer å gi studentane ei kjensle av at det er noko særskilt ved å studere her. At dei får kjensla av å vere del av ein lang tradisjon.